Thận Ứ Mủ Do Sỏi Niệu Quản Nguy Hiểm Thế Nào? Cấp Cứu Đặt Sonde JJ Và Dẫn Lưu Thận Qua Da Từ BS CKI Đặng Phước Đạt

Nhiều người bệnh khi thấy đau âm ỉ vùng thắt lưng do sỏi niệu quản thường có tâm lý tự mua thuốc giảm đau hoặc uống lá cây lợi tiểu tại nhà. Tuy nhiên, một khi vi khuẩn xâm nhập vào dòng nước tiểu đang bị ứ đọng phía trên viên sỏi, tình trạng thận ứ nước vô khuẩn sẽ nhanh chóng chuyển thành thận ứ mủ (Pyonephrosis) – một trong những nguyên nhân hàng đầu gây sốc nhiễm khuẩn đường tiết niệu (Urosepsis) đe dọa tính mạng. Trong bài viết dưới đây, BS CKI Đặng Phước Đạt sẽ phân tích cơ chế bệnh sinh, dấu hiệu nhận biết sớm và quy trình giải áp cấp cứu bảo tồn thận chuẩn quốc tế tại Đà Nẵng.

1. Cơ chế bệnh sinh: Vì sao sỏi kẹt niệu quản lại biến thành ổ mủ nguy kịch?

Ở trạng thái sinh lý bình thường, dòng nước tiểu lưu thông một chiều từ thận xuống bàng quang đóng vai trò rửa trôi tự nhiên, ngăn không cho vi khuẩn bám dính và nhân lên. Khi một viên sỏi rơi từ bể thận xuống và kẹt chặt tại các khúc hẹp của niệu quản, dòng chảy bị đình trệ hoàn toàn khiến áp lực thủy tĩnh trong lòng đài bể thận tăng vọt trên 40 – 50 mmHg [1, 2].

Sự kết hợp giữa tắc nghẽn cơ học và nhiễm khuẩn đường niệu (chủ yếu do vi khuẩn Gram âm Escherichia coli chiếm 57,4% – 64,7%, tiếp theo là Proteus mirabilis, Klebsiella spp. và Pseudomonas aeruginosa) tạo thành một buồng áp lực kín chứa đầy mủ đặc và xác bạch cầu [2, 3]. Khi áp lực nội bể thận vượt quá ngưỡng chịu đựng của gai thận, hiện tượng trào ngược bể thận – tĩnh mạch (Pyelovenous backflow) và trào ngược bể thận – bạch mạch (Pyelolymphatic backflow) xảy ra, đẩy trực tiếp vi khuẩn cùng nội độc tố (Endotoxin) vào máu gây sốc nhiễm khuẩn chỉ trong vài giờ [1, 3].

2. Dấu hiệu lâm sàng và cận lâm sàng phân biệt thận ứ mủ với sỏi niệu quản thông thường

Trên thực tế thăm khám cấp cứu tiết niệu, việc phân biệt sớm một ca sỏi niệu quản biến chứng ứ mủ nhiễm trùng với cơn đau quặn thận vô khuẩn quyết định trực tiếp đến tiên lượng sống còn của người bệnh [2, 3]:

• Tam chứng nhiễm trùng tiết niệu trên điển hình: Đau tức dữ dội vùng hông lưng một bên (100% trường hợp), sốt cao 39 – 40°C kèm các cơn rét run (54,9% – 75%) và dấu hiệu chạm thận – vỗ hông lưng (Giordano) dương tính rõ rệt [2, 3].
• Biểu hiện đường tiểu dưới và nước tiểu: Khoảng 30% – 35% người bệnh kèm tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục có mủ (Pyuria) hoặc tiểu máu đại thể. Tuy nhiên, nếu viên sỏi gây bít tắc hoàn toàn 100% lòng niệu quản, dịch mủ bị nhốt kín trên thận nên nước tiểu đi ra từ thận lành bên đối diện vẫn có thể trong – đây là cái bẫy lâm sàng dễ gây chủ quan.
• Siêu âm Doppler & Chụp CT-Scan hệ tiết niệu không tiêm thuốc cản quang: Phát hiện đài bể thận giãn kèm hình ảnh dịch không đồng nhất (hồi âm dạng hạt lơ lửng, mức dịch – cặn mủ hoặc có bóng khí trong bể thận nếu do vi khuẩn sinh hơi), dày thành bể thận và thâm nhiễm mỡ quanh thận (Perinephric fat stranding) [1, 4].
• Chỉ điểm sinh học nhiễm khuẩn huyết (Biomarkers): Nồng độ Procalcitonin (PCT > 0,5 – 2,0 ng/mL), CRP (> 60 mg/L) và số lượng bạch cầu đa nhân trung tính tăng cao là các yếu tố tiên lượng độc lập của sốc nhiễm khuẩn đường niệu theo tiêu chuẩn Sepsis-3 [3].

3. Phác đồ xử trí 2 giai đoạn chuẩn EAU 2026: Giải áp cứu mạng trước – Tán sỏi triệt để sau

Một nguyên tắc bất di bất dịch trong Hướng dẫn của Hội Tiết niệu Châu Âu (EAU Guidelines 2026) là: Kháng sinh đơn thuần không thể điều trị khỏi thận ứ mủ nếu không giải phóng tắc nghẽn ngay lập tức, bởi khi áp lực bể thận tăng cao, lưu lượng máu đến nhu mô thận giảm mạnh khiến kháng sinh không thể đi vào ổ mủ [1, 4]. Đồng thời, tuyệt đối chống chỉ định tán sỏi nội soi kéo dài ngay trong pha mủ cấp vì nước tưới rửa áp lực cao sẽ bơm mủ thẳng vào máu.

3.1. Giai đoạn 1: Dẫn lưu giải áp thận khẩn cấp trong vòng 6 – 12 giờ đầu

Ngay sau khi lấy mẫu cấy máu, cấy nước tiểu và khởi trị kháng sinh phổ rộng đường tĩnh mạch (nhóm Carbapenem, Cephalosporin thế hệ 3–4 kết hợp Aminoglycoside hoặc Fluoroquinolone tùy chức năng thận), bác sĩ chuyên khoa Ngoại Tiết niệu sẽ thực hiện ngay một trong hai phương pháp dẫn lưu giải áp [1, 4]:

3.2. Giai đoạn 2: Tán sỏi nội soi Laser Holmium triệt để sau 2 – 3 tuần

Sau khi dẫn lưu giải áp giúp áp lực bể thận giảm xuống, tuần hoàn máu nuôi thận phục hồi và kháng sinh tiêu diệt hoàn toàn ổ nhiễm khuẩn, người bệnh được xuất viện về nhà nghỉ ngơi 2 – 3 tuần. Ở lần hẹn kế tiếp, nhờ ống thông Sonde JJ đã làm giãn mềm niệu quản tự nhiên (Passive ureteral dilation), việc tiến hành mổ nội soi sỏi thận Đà Nẵng hoặc nội soi ống mềm tán sỏi thận bằng Laser Holmium diễn ra rất thuận lợi, nhẹ nhàng và ra viện chỉ sau 1 – 2 ngày [4].

4. Câu hỏi thường gặp về thận ứ mủ do sỏi niệu quản (FAQ)

Câu hỏi 1: Tại sao bác sĩ không tán luôn viên sỏi lúc đang cấp cứu mà phải đặt ống Sonde JJ trước?

Khi thận đang ứ mủ cấp tính, thành niệu quản bị viêm phù nề rất bở, đồng thời trong bể thận chứa đầy vi khuẩn độc lực cao. Nếu cố gắng bơm nước áp lực để tán sỏi ngay lúc này, dòng nước sẽ đẩy mủ và độc tố vi khuẩn tràn vào máu gây sốc nhiễm khuẩn huyết tử vong ngay sau mổ. Đặt ống Sonde JJ hoặc dẫn lưu qua da chỉ mất 10 – 15 phút giúp tháo mủ cứu mạng và bảo tồn thận trước; sau 2 – 3 tuần khi đường niệu đã sạch khuẩn, ca tán sỏi Laser sẽ an toàn tuyệt đối [1, 4].

Câu hỏi 2: Thận ứ mủ có phải cắt bỏ thận không?

Đa số các trường hợp thận ứ mủ cấp do sỏi niệu quản nếu được dẫn lưu giải áp kịp thời trong những ngày đầu đều bảo tồn được thận hoàn toàn. Phẫu thuật cắt thận chỉ đặt ra ở những trường hợp sỏi tắc nghẽn âm thầm kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm làm toàn bộ nhu mô thận mỏng dính như tờ giấy, mất hoàn toàn chức năng lọc (< 10% trên xạ hình thận) và trở thành túi mủ mạn tính gây sốt tái phát [2].

Câu hỏi 3: Mang ống thông Sonde JJ hoặc ống dẫn lưu thận về nhà chờ tán sỏi cần lưu ý gì?

Trong 2 – 3 tuần mang ống thông chờ tán sỏi thì hai, người bệnh cần uống đủ 2 – 2,5 lít nước mỗi ngày, dùng hết liều kháng sinh theo đơn của bác sĩ, hạn chế lao động nặng hoặc chạy nhảy mạnh để tránh cọ xát ống thông gây tiểu hồng, và quay lại tái khám đúng hẹn để tán sỏi kết hợp rút ống thông an toàn.

5. Tài liệu tham khảo (Chuẩn Vancouver)

1. Bonkat G, Bartoletti R, Bruyère F, et al. EAU Guidelines on Urological Infections. Arnhem, The Netherlands: European Association of Urology; 2026.
2. Bộ Y tế Việt Nam. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh về Thận – Tiết niệu (Ban hành kèm theo Quyết định số 3931/QĐ-BYT). Hà Nội: Bộ Y tế; 2015.
3. Tambo M, Taguchi S, Nakamura Y, Okegawa T, Fukuhara H. Presepsin and procalcitonin as predictors of sepsis based on the new Sepsis-3 definitions in obstructive acute pyelonephritis. BMC Urol. 2020;20(1):23.
4. Skolarikos A, Jung H, Neisius A, Petřík A, Somani B, Tailly T, et al. EAU Guidelines on Urolithiasis. Arnhem, The Netherlands: European Association of Urology; 2026.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm y khoa: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y học chuyên ngành và không thay thế cho việc chẩn đoán, xử trí cấp cứu trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa Ngoại Tiết niệu.